« بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِه وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُه . . . » « 1 » . و نيز در آيه : « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَه يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُه . . . » « 2 » منظور از آمدن تاويل مجسم شدن حقايق است ، چون امثال آيه : « لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ » « 3 » كاملا دلالت مىكند بر اينكه مشاهده وقوع آنچه انبيا و كتب آسمانى از وقوعش در قيامت خبر مىدادند از سنخ مشاهده با چشم سر و خلاصه مشاهده حسى و دنيايى نيست ، هم چنان كه اصل وقوع قيامت و جزئيات نظام آن عالم از سنخ وقوع حوادث دنيايى و نظامى كه ما در دنيا با آن آشنا هستيم نيست ، هم وقوعش طورى ديگر است ، و هم نظام حاكم در آن نظامى ديگر ، و ان شاء اللَّه به زودى بيان بيشترى در اين باره خواهد آمد . پس رجوع و برگشت خبرهاى كتاب به حوادثى كه در قيامت ظهور مىكند از قبيل رجوع خبرهاى معمولى به حوادث آينده دنيايى نيست ، رجوع در آنجا هم غير رجوع در اينجاست . پس از آنچه گذشت سه نكته روشن گرديد : اول اينكه : تاويل داشتن آيه اى از آيات كه معناى آن برگشت كند به آن تاويل ، غير از اين است كه آيه اى متشابه باشد و به آيه محكمى برگشت داده شود . دوم اينكه : تاويل اختصاص به آيات متشابه ندارد بلكه تمامى آيات قرآن تاويل دارد ، پس همانطور كه آيات متشابه تاويل دارد ، آيات محكم نيز تاويل دارد . سوم اينكه : تاويل از مفاهيمى كه معنا و مدلول لفظى دارند نيست ، بلكه از امور خارجى و عينى است ، و اگر گفته مىشود كه آيات قرآن تاويل دارد در حقيقت وصف تاويل ، صفت خود آيات نيست ، بلكه صفت متعلق آنها است ، كه اعمال انسانها و يا چيز ديگر است . و اما اينكه گاهى كلمه « تاويل » در معناى « مخالف ظاهر لفظ » استعمال مىشود ، يك استعمال نوظهور است ، كه بعد از نزول قرآن پيدا شده ، و هيچ دليلى نداريم بر اين كه منظور قرآن مجيد هم از « تاويل » اين باشد ، و وقتى مىفرمايد * ( « وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِه » ) * بگوييم منظورش از تاويل معناى مخالف ظاهر كلمه است ، هم چنان كه هيچ دليلى نداريم بر اين كه آن معناى ديگرى كه براى تاويل كرده‌اند درست باشد ، بلكه بيشتر آن معانى كه به زودى آنها را نقل مىكنيم معناهايى بدون دليل است .

--> ( 1 ) سوره يونس آيه : 39 . ( 2 ) سوره اعراف آيه : 53 . ( 3 ) سوره ق آيه : 22 .